زبان کردی (کرمانجی) یکی دیگر از گویش های متداول در بجنورد است . ضرب المثل های کرمانجی را به همه کرد زبانها بخصوص همشهری های کرمانج تقدیم می کنم. با تشکر از همشهری خوبم آقای باغچقي که زحمت کشیدن و این ضرب المثل ها را برایم فرستادن. ضرب المثل های کرمانجی از کتاب پند کرمانجی / آقای احمد عضدی ژَ اَسبِِ خَلکِ گَرِ زو داکَوي از اسب ديگران بايد زود پياده شد . ژَ اِش طِم ، اَو دَوِ نُوَ ناوَ من از آسياب مي آيم ، او مي گويد نوبت نيست . ژِن که بَلانَه ، تو مال بِ بَلا نَوَ زن که بلاست اما هيچ خانه اي بي بلا باشد . بي چاق ، مَگر ژَ زِرُّوَ گَرِ وَ زِکِ خَه دا لِه خي چاقو مگر از طلا بود بايد به شکم خود بزني . بِطِرس ژَ آرِ بِ تُتُون از آتش بي دود بترس . بَق وَآوِِّ چاق ناوَ قورباغه با آب چاق نمي شود . با خَدِ خِزان بِدَ گُرِّ وَ بگذار خداوند فرزند بدهد کچل باشد . با دار هَوَ بَلک و باش بِرِژَ بگذار درخت باشد برگ و سر شاخه اش بريزد . تا نان جِه نَه خوي ، قَدرِ نان گَنِم نِزاني تا نان جو نخوري ارزش نان گندم را نمي داني . پيواز آوِّرويِ مالانَه ، يه خانيان دالانَه پياز آبروي خانه هاست ، مال خانه هم ايوان اوست . دَوَّ گِرَ ، بار ِوي ژِ گِرَ شتر بزرگ است بارش هم بيشتر است . دينُ بِرَو که جايل هات ديوانه فرار کن که جوان آمد . Saturday, January 14, 2006 یار محمد خان تاریخ تولدش , سال 1254 قمری می باشد. او فرزند یزدان قلی خان وبرادرزاده جعفر قلی خان و حیدر خان حاکم قبلی بجنورد بوده است. پدرش چندی در تهران و سپس در دوران حکومت نصرت الدوله حاکم فارس به شیراز تبعید شد که در آنجا فوت و در جوار شاه چراغ مدفون گردید. یارمحمد خان درسال 1289 پس از مرگ عمویش , حیدرقلی خان سهام الدوله در مدتی کمتر از یکسال نیابت و سرپرستی پسرعموی خردسال خود نجفعلی خان را عهده دار بود, مستقلاً به حکومت بجنورد استقرار یافته و حدود 32 سال با نهایت اقتدار در بجنورد و نواحی مجاور آن که گاهی تا حدود بهشهر و نیشابور را در بر می گرفت, حکومت کرد. یار محمد خان سهام الدوله که بعداً لقب « سردار مفخم» گرفت به سبب لیاقت و شایستگی که داشت حکومت استرآباد نیز به او واگذار گردید. سهام الدودله به مناسبت قدرتی که در تامین امنیت شمال غربی خراسان و گرگان داشت مورد توجه شاه بود و به سبب این هوش و ذکاوت موقعیت ممتازی میان اولیای حکومت ایران کسب کرده بود. توجه خاص ناصرالدین شاه به حیدرقلی خان, جعفر قلی خان و یار محمد خان به دلیل تهاجم وسیع ترکمن ها به خراسان بود که علاوه بر تاختو تاز, به گرفتن اسیر و تاراج قرا و شهرهای ایران مبادرت می ورزیدند که این تهاجمات با حمایت ضمنی روسها همراه بود. به همین منظور حمایت دولت وقت ایران قدرتهای محلی را در بر می گرفت که بخشی از آن در حوزه حکومرانی ایلخانان شادلو قرار داشت. طایفه های «تکه» و « تغورلی» که در سرزمین های خوش آب و هوا و حاصل خیز اترک سکنی گزیده بودند به زد و خورد با ایلغارها و چپاول ایلات و عشایر موجود در این مناطق و شهر بجنورد و زوستاهای اطراف آن می پرداختند که اوج حملات آنان در زمان ناصرالدین شاه بود. برای سرکوبی آنان شاه, حاکم و رئیس ایل شادلوی بجنورد, جعفر قلی خان و پسرش یار محمد خان را مامور کرد. یار محمدخان ایلخانی شادلو در زمان خود از بزرگترین امرا و رجال ایران بود. او مردی شجاع, با سخاوت و با متانت بود . بجنورد در زمان او در اوج شکوفایی بود و تماممردم از دل و جان او را دوست داشتند. بیمارستان کنونی بجنورد, تالار آیینه و بنای بش قارداش از یادگارهای اوست. آیینه خانه در دو نمای قدیم و جدید تاریخ فوت سردار مفخم , 24 شوال 1321 قمری است. او هنگام مرگ, 67 سال سن داشته است. مقبره سردار در آرامگاهی در بش قارداش قرار دارد. عمارتها و بناهای به جا مانده از سردار مفخم: باغ دلگشا قنات کنار راه جاجرم به بجنورد کاروانسرای سردار عمارت امیریه عمارت حکومتی سردر عمارت آیینه خانه (دارالحکومه سردار مفخم) عمارت مفخم ( این عمارت در صحن بیمارستان کنونی بجنورد واقع است) مقبره, بقعه و ضمائم بش قارداش عمارت مفخم ماخذ: فصل نامه روزگاران Saturday, January 07, 2006 ایل شادلو و پیشینه آن در بجنورد ایل شادلو یا شادی در اوایل قرن یازدهم هجری قمری (1010 هجری قمری) بوسیله شاه عباس بزرگ همراه دو ایل هم نژاد و هم زبان کرد دیگر به نامهای زاخوری « زعفرانلو» و کاوی « کیوانلو» به خراسان کوچانده و در نواحی شمال خراسان که مرکز آن در غرب نسا (عشق آباد کنونی) بود اسکان داده شدند که جلو هجوم ازبکها را سد نمایند. کلمه « لو» به ترکی معنی « یای » نسبت را در فارسی می دهد. به همین دلیل ایلات شادی, زاخوری و کاوی به تدریج نام شادلو, زعفرانلو و کیوانلو یافتند. در سالهای آخر سلطنت شاه عباس, حکومت کردهای خراسان به شخصی بنام یوسف سلطان که از قورچیان شاه عباس بود واگذار شد. خانواده خوانین شادلو از اولاد این شخص هستند. زبان کردهای شمال خراسان , « کرمانجی» به لهجه کردی شمال آذربایجان غربی نزدیک است. آخرین حاکم محلی بجنورد عزیزالله خان سردار معزز فرزند یار محمد خان بود که با روی کار آمدن رضا شاه و اعمال سیاست تمرکز و قلع و قمع طوایف محلی در نیرماه 1304 شمسی در مشهد اعدام و حکومت 330 ساله خانواده شادلو در گرگان و خراسان غربی پایان یافت. ماخذ: فصلنامه روزگاران Sunday, January 01, 2006 معرفی مشاهیر بجنورد خاور (بی بی ) شادلو خاور بی بی شادلو فرزند یزدان قلی شادلو در سال 1222شمسی (1262 قمری) در بجنورد زاده شد. وی زنی با سواد و اهل مطالعه بود و بیشتر اوقات خود را در کتابخانه ی خانوادگی می گذراند. او پس از فوت نامزدش « ملک حسین خان اسفراینی» که در سفر کربلا اتفاق افتاد, تا پایان عمر مجرد زیست. خاور بی بی علاوه بر کتب ادبی و دواوین شاعران ایران با ادبیات اروپا نیز آشنایی داشت. از خاور بی بی شادلو سفرنامه ای خطی به جا مانده است که در سال 1260 قمری نگارش یافته و در آن شرح مشاهدات و حوادث بجنورد به تهران با دقت خاصی ثبت گردیده است. از متن سفرنامه چنین بر می آید که نویسنده دارای اعتقادات مذهبی محکمی بوده . شرحی که درباره « مسجد جامع سمنان» نوشته به قدری کامل است که می توان بدون دیدن مسجد, طرح و نقشه آن را بر روی کاغذ آورد. او دوبار به زیارت عتبات مقدسه و یکبار هم به مکه معظمه مشرف گردید. خاور بی بی شادلو در سال 1290 شمسی در گذشت و در کنار قبر برادرش یار محمد خان در بش قارداش دفن گردید.

- تاريخ مختصر شهرستان بجنورد پيشينه و سابقه تاريخي منطقه بجنورد بر اساس پژوهشهاي باستان شناسي و مطالعات اسناد و مدارك تاريخي و به استناد غارو تپه هاي مكشوفه به 5000 سال پيش مي رسد و نيز ويژگيهاي سفالهاي مكشوفه بجنورد با مشخصات سفالهاي چشمه علي دامغان و تپه حصار برابري مي كند در طي اواخر هزاره دوم و اوايل هزاره اول قبل از ميلاد در سرتا سر منطقه بجنورد از جرگلان تا دشتهاي مانه و سملقان اقوامي با مشخصات سفال خاكستري سكونت داشته اند .درهمين زمان در بخش مانه و سملقان ، تپه هاي خان و شهر آوا نيز اقوامي ساكن بوده اند . در دوران ماد و هخامنشي " پرثوه " يا پارت مشتمل بر شمال خراسان و قسمتي از مازندران كنوني و يكي از ساتراپي هاي 20 گانه بوده و بجنورد بخشي از ساتراپي پارت بوده است . از دوران اشكانيان 27 زيستگاه در شهرستان بجنورد شناسايي شده است و به استناد كتب معتبر از جمله كتاب " ايران باستان " نوشته مرحوم پيرنيا و كتاب "تاريخ سيستان و حواشي آن" به قلم مرحوم بهار, بجنورد جزو ولايات پارت محسوب مي شده است . شهر چرمغان متصل به جنوب شهر كنوني بجنورد كه در دوره مغول ويران شده يادگارهاي دوران ساساني را در خود دارد . آتشكده اسپاخو نيز متعلق به همين دوران است . بعد از ظهور اسلام با باز شدن دروازه هاي ايران بر روي اين دين مبين , اين شهرستان نيز هم جهت با ديگر نقاط تحت تاثير فرهنگ انسان ساز اسلام قرار گرفت . در سالهاي آغازين قرن دوم هجري اين منطقه جزئي از قلمرو طاهريان محسوب مي شد . در دوران اسلامي قسمتهاي عمده اي از منطقه بجنورد آباد و مسكوني بوده است كه در سفرنامه هاي معروف مثل سفرنامه " ابودلف " و كتاب " نزهه القلوب "حمدا … مستوفي به گوشه هايي از سابقه تاريخي اين منطقه در دوران اسلامي اشاراتي رفته است . در نيمه هاي قرن سوم هجري با تسلط دولت صفاريان بر طاهريان راه يورش يعقوب ليث به مناطق طبرستان از منطقه بجنورد مي گذشت . پس از عصر درخشان سامانيان و روي كار آمدن تركان سلجوقي كه از نواحي شمال شرقي به ايران حمله ور شدند , منطقه كنوني بجنورد نيز تحت تائير اين هجوم قرار گرفت . با استفاده از آشفتگيهاي پايان عصر سلجوقي , دولت خوارزمشاهيان در شمال خراسان بنياد نهاده شد و مسلم است كه اين تغيير و تحول سياسي نمي توانست بر منطقه بجنورد بي تاثير بوده باشد . به ا ستناد پژوهشهاي باستان شناسي و بررسيهاي تاريخي طي قرون 5 تا7 هجري قمري قسمت اعظم بجنورد مسكوني بوده كه شهرهاي عظيم وگسترده اي ازاين دوره در نقاطي همچون عزيز آباد و كهنه كند و در حمله مغول صدمات فراواني ديده و بكلي با خاك يكسان مي شوند . منطقه بجنورد در سالهاي پاياني قرن هشتم هجري در معرض لشكر كشي تيمور قرار مي گيرد . بعد از تيمور جانشينان او توجه زيادي به خراسان مي نمايند كه اين توجهات بر اوضاع سياسي و اجتماعي و فرهنگي اين شهرستان بي تاثير نبوده است . در آغازين سالهاي قرن دهم با ظهور صفويه بر اثر غلبه ارتباطات فرهنگي و اقتصادي , ثبات و آرامش بر اين منطقه مستولي مي گردد و نواحي شمال خراسان روند ترقي و آباداني و پيشرفت را طي مي نمايد . وجود كاروانسراهاي متعدد از جمله رباط قلي ، رباط عشق و رباط قره بيل در اطراف بجنورد و در جاجرم كه جديدا به شهرستان ارتقا يافته ، نشان دهنده اين امر مي باشد . در اين دوره مرزباني و ايجاد استحكامات مرزي مورد توجه قرار مي گيرد كه با اسكان كردهاي مغرب ايران در اين منطقه , كم و بيش از تهاجمات اقوام غارتگر به شمال ايران جلوگيري به عمل مي آيد . در نيمه اول قرن دوازدهم و بعد از سقوط دولت صفوي اقوام غربي خراسان زمينه هاي رونق و ترقي دهات و شهرهاي ناحيه را فراهم مي نمايند و بايستي زمينه استقرار شهرهايي مثل بجنورد در شمال خراسان در زمان افشاريه فراهم شده باشد . شهر بجنورد در عصر قاجاريه مورد توجه پادشاهان قاجار قرارمي گيرد و حكمرانان اين شهر لقب ايلخاني مي يابند. شهرستان بجنورد با توجه به قدمت و پيشينه اي كه دارد داراي آثار و امكنه تاريخي فراوان است كه تا كنون حدود 135 اثر و بناي تاريخي آن به ثبت رسيده است . اقوام و زبانها و مذاهب - اقوام عمده شهرستان بجنورد شامل ترك ، كرد ، تات و تركمن است كه غالبا ” علاوه بر زبان رسمي كشور به زبانهاي قومي خود نيز تكلم مي كنند . پيروان دين ديگري غير از اسلام در شهرستان زندگي نمي كنند و تركمنان ، اهل سنت و بقيه جمعيت شيعه هستند . رودخانه اترك شاهرگ حياتي منطقه - يكي از مشخصه هاي مهم طبيعي شهرستان بجنورد جريان رودخانه اترك در آن مي باشد و اترك با حوضه اي به وسعت 000/748/2 هكتار ( 9درصد مساحت خراسان ) ، پر آب ترين رودخانه استان خراسان است كه از قوچان سرچشمه گرفته و پس از ورود به بجنورد بيشترين آبگيري خود را انجام داده و تبديل به رودخانه اي بزرگ مي شود . اين رودخانه در بجنورد دشتهاي گرمخان ، مانه و سملقان را آبياري مي كند . حجم جريان آب در آن در كل 525 ميليون مترمكعب ودر آق مزار ( منطقه خروج از شهرستان بجنورد ) 276 ميليون متر مكعب است . امور آب شهرستان بجنورد : الف – آبهاي سطحي - رودخانه اترك با حوضه اي به وسعت 12000 كيلومتر مربع مهمترين رودخانه بجنورد مي باشد اين رودخانه اين شهرستان را از مشرق به مغرب طي مي كند . متوسط حجم جريان آب رودخانه اترك در محل ايستگاه آق مزار كه نقطه خروجي اترك از شهرستان است 276 ميليون متر مكعب در سال مي باشد و وسعت حوضه و دبي سرشاخه هاي آن به شرح ذيل است : مشخصات سرشاخه هاي اترك در بجنورد رديف نام رودخانه وسعت حوضه ( كيلومتر مربع ) نام ايستگاه هيدرومتري حجم تخليه در سال ( ميليون متر مكعب) حوضه آبريز دوره اندازه گيري (سال) 1 چناران 267 چهارخروار 5/16 اترك 11 2 فيروزه 4/263 فيروزه 3/16 = 12 3 شيرين دره 6/1520 قتليش 9/33 = 22 4 دركش 7/113 دركش 2/16 = 22 5 خرتوت 1400 - - = - 6 بازخانه 200 باباامان 7/22 = 23 7 دربند 1097 دربند 31 = 23 8 شيرآباد 5/180 - 30 = - 9 چندير 7/883 آيرقايه 8/13 سومبار 7 10 سومبار - - 3000 = - جمع 9/5925 4/3180 ب- آبهاي زير زميني - حجم و تعداد منابع موجود و تخليه از آبهاي زير زميني بر اساس آخرين آمار بهره برداري در جدول زير آمده است: جدول تخليه آبهاي زير زميني بجنورد ( حجم به ميليون مكعب ) چاه عميق و نيمه عميق قنات چشمه جمع تخليه به ميليون متر مكعب تعداد حجم تعداد حجم تعداد حجم 1225 115 145 38 730 225 378

( ادامه مطلب )